Anthu pafupifupi 8,000 akuti aphedwa ndipo ena zikwizikwi avulala ndi chivomerezi chachikulu chomwe chidagwedeza Turkey ndi Syria Lolemba.
Nyumba zikwizikwi zomwe zagwa m'maiko awiriwa ndipo mabungwe othandizira akuchenjeza za zotsatirapo "zoopsa" kumpoto chakumadzulo kwa Syria, komwe anthu mamiliyoni ambiri omwe ali pachiwopsezo komanso othawa kwawo anali kale kudalira thandizo la anthu.
Ntchito yaikulu yopulumutsa anthu ikuchitika ndipo anthu padziko lonse lapansi akupereka thandizo pa ntchito zofufuza ndi kubwezeretsa anthu omwe akhudzidwa. Pakadali pano mabungwe achenjeza kuti anthu omwe afa chifukwa cha ngoziyi akhoza kukwera kwambiri.
Nazi zomwe tikudziwa zokhudza chivomerezichi komanso chifukwa chake chinali chakupha kwambiri.
Kodi chivomerezi chinagunda kuti?
Chimodzi mwa zivomerezi zamphamvu kwambiri zomwe zidachitika m'derali m'zaka zana limodzi chidagwedeza anthu okhala m'tulo m'mawa kwambiri Lolemba m'mawa pafupifupi 4 koloko m'mawa. Chivomerezichi chidagunda makilomita 23 (makilomita 14.2) kum'mawa kwa Nurdagi, m'chigawo cha Gaziantep ku Turkey, pa kuya kwa makilomita 24.1 (makilomita 14.9), malinga ndi bungwe la United States Geological Survey (USGS).
Zivomezi zingapo zinayamba kugwedezeka m'derali maola ochepa pambuyo pa chochitika choyamba. Zivomezi zinayambanso kugwedezeka kwa mphamvu ya 6.7 patatha mphindi 11 kuchokera pamene chivomezi choyamba chinagunda, koma chivomezi chachikulu kwambiri, chomwe chinali ndi mphamvu ya 7.5, chinagunda pafupifupi maola asanu ndi anayi pambuyo pake nthawi ya 1:24 pm, malinga ndi USGS.
Chivomerezi champhamvu cha 7.5 magnitude, chomwe chinagunda makilomita pafupifupi 95 (makilomita 59) kumpoto kwa chivomerezi choyamba, ndi champhamvu kwambiri mwa zivomerezi zamphamvu zoposa 100 zomwe zalembedwa mpaka pano.
Opulumutsa anthu tsopano akuthamanga motsutsana ndi nthawi ndi nyengo kuti achotse opulumuka pansi pa zinyalala mbali zonse ziwiri za malire. Nyumba zoposa 5,700 ku Turkey zagwa, malinga ndi bungwe loona za masoka mdzikolo.
Chivomerezi cha Lolemba chinali chimodzi mwa zivomerezi zamphamvu kwambiri zomwe Turkey yakumana nazo m'zaka za m'ma 1900 zapitazi - chivomerezi cha 7.8 magnitude chinagunda kum'mawa kwa dzikolo mu 1939, zomwe zinapha anthu oposa 30,000, malinga ndi USGS.
N’chifukwa chiyani zivomerezi zimachitika?
Zivomezi zimachitika m'makontinenti onse padziko lapansi - kuyambira pamwamba kwambiri pa mapiri a Himalaya mpaka kuzigwa zotsika kwambiri, monga Nyanja Yakufa, mpaka madera ozizira kwambiri a Antarctica. Komabe, kufalikira kwa zivomezizi sikuti mwachisawawa.
USGS ikufotokoza chivomerezi ngati "kugwedezeka kwa nthaka komwe kumachitika chifukwa cha kutsika mwadzidzidzi pa cholakwika. Kupsinjika kwakunja kwa dziko lapansi kumakankhira mbali zonse za cholakwika pamodzi. Kupsinjika kumawonjezeka ndipo miyala imatsika mwadzidzidzi, kutulutsa mphamvu m'mafunde omwe amayenda m'nthaka ya dziko lapansi ndikuyambitsa kugwedezeka komwe timamva panthawi ya chivomerezi."
Zivomezi zimayesedwa pogwiritsa ntchito ma seismograph, omwe amawunika mafunde a seismic omwe amadutsa pa Dziko Lapansi pambuyo pa chivomezi.
Ambiri angazindikire mawu akuti “Richter Scale” omwe asayansi ankagwiritsa ntchito kale kwa zaka zambiri, koma masiku ano nthawi zambiri amatsatira Modified Mercalli Intensity Scale (MMI), yomwe ndi muyeso wolondola kwambiri wa kukula kwa chivomerezi, malinga ndi USGS.
Momwe zivomezi zimayezedwera
N’chifukwa chiyani imeneyi inali yoopsa kwambiri?
Zinthu zingapo zapangitsa kuti chivomerezichi chikhale chakupha kwambiri. Chimodzi mwa izo ndi nthawi ya tsiku yomwe chinachitika. Chivomerezichi chitangoyamba m'mawa kwambiri, anthu ambiri anali pabedi pawo pamene chinachitika, ndipo tsopano ali m'nyumba zawo zomwe zinagundidwa ndi zinyalala.
Kuphatikiza apo, chifukwa cha nyengo yozizira komanso yamvula yomwe ikuyenda m'derali, mikhalidwe yoipa yapangitsa kuti ntchito yopulumutsa ndi kubwezeretsa zinthu m'mbali zonse ziwiri za malire ikhale yovuta kwambiri.
Kutentha kuli kotsika kwambiri kale, koma pofika Lachitatu akuyembekezeka kutsika madigiri angapo pansi pa zero.
Malo omwe mpweya uli ndi mpweya wochepa pakali pano akuzungulira Turkey ndi Syria. Pamene zimenezi zikupita patsogolo, izi zipangitsa kuti "mpweya wozizira kwambiri" utsike kuchokera pakati pa Turkey, malinga ndi katswiri wa zanyengo wa CNN, Britley Ritz.
Kukuyembekezeka kuti kutentha kudzafika madigiri -4 Celsius (24.8 Fahrenheit) ku Gaziantep ndi madigiri -2 ku Aleppo Lachitatu m'mawa. Lachinayi, kutentha kudzafika madigiri -6 ndi madigiri -4 motsatana.
Nduna ya zaumoyo ku Turkey, Fahrettin Koca, yati mavutowa apangitsa kuti zikhale zovuta kuti magulu othandiza anthu afike kudera lomwe lakhudzidwalo, ndipo anawonjezera kuti ma helikopita sanathe kuuluka Lolemba chifukwa cha nyengo yoipa.
Ngakhale kuti zinthu zili choncho, akuluakulu a boma apempha anthu okhala m'nyumba kuti achoke m'nyumba zawo kuti adziteteze okha chifukwa cha nkhawa ya zivomezi zina zomwe zingachitike pambuyo pake.
Popeza maiko onsewa awonongeka kwambiri, ambiri akuyamba kufunsa mafunso okhudza ntchito yomwe zomangamanga za m'deralo zikanachita pa ngoziyi.
Mainjiniya wa zomangamanga wa USGS, Kishor Jaiswal, adauza CNN Lachiwiri kuti Turkey yakhala ikukumana ndi zivomerezi zazikulu m'mbuyomu, kuphatikizapo chivomerezi cha 1999 chomwe chidachitika.yagunda kum'mwera chakumadzulo kwa Turkeyndipo anapha anthu oposa 14,000.
Jaiswal adati madera ambiri ku Turkey asankhidwa kukhala madera oopsa kwambiri ndipo, motero, malamulo omanga nyumba m'derali amatanthauza kuti mapulojekiti omanga ayenera kupirira zochitika zamtunduwu ndipo nthawi zambiri kupewa kugwa kwakukulu - ngati achitika bwino.
Koma si nyumba zonse zomwe zamangidwa motsatira muyezo wamakono wa zivomerezi ku Turkey, Jaiswal adatero. Kusowa kwa kapangidwe ndi kapangidwe kake, makamaka m'nyumba zakale, kumatanthauza kuti nyumba zambiri sizingathe kupirira kuopsa kwa zivomerezi.
"Ngati simukupanga nyumbazi kuti zigwirizane ndi mphamvu ya chivomerezi yomwe zingakumane nayo pakupanga kwawo, nyumbazi sizingagwire bwino ntchito," adatero Jaiswal.
Jaiswal adachenjezanso kuti nyumba zambiri zomwe zatsala zitha "kufooka kwambiri chifukwa cha zivomerezi ziwiri zamphamvu zomwe tidaziwona kale. Pali mwayi wochepa woti pakhale chivomerezi champhamvu chokwanira kugwetsa nyumba zomwe zawonongekazo. Chifukwa chake panthawi ya chivomerezi cha pambuyo pa chivomerezichi, anthu ayenera kusamala kwambiri pofika ku nyumba zofookazo kuti apulumutse anthu."
Nthawi yotumizira: Feb-08-2023
